Steeds meer vreemde planten en dieren komen voor in onze natuur.
Naast onze inheemse planten en dieren, die hier al duizenden jaren van nature voorkomen, vinden we in Vlaanderen steeds meer “exoten”.

Exoten zijn vreemde planten en dieren die buiten hun normale verspreidingsgebied leven. Ze komen oorspronkelijk uit andere werelddelen en zijn hier terechtgekomen door menselijk toedoen. Sommigen kunnen heel snel in aantal toenemen en veroorzaken dan  ecologische en/of economische schade. Dat zijn dan de ‘invasieve’ soorten.

In Vlaanderen wordt veel tijd en geld besteed aan de bestrijding van enkele invasieve exoten die schade veroorzaken.

Een beetje geschiedenis

Na 1500 en vooral na 1800 zijn in Vlaanderen meer dan 1000 vreemde plantensoorten in de natuur terechtgekomen. Meer dan 420 soorten houden vandaag stand. Opmerkelijk is dat er in de voorbije eeuw een 1ste versnelde toename was vanaf de jaren zeventig en een 2de versnelling na 1992.
In de periode 1990-2000 zijn gemiddeld 15 soorten per jaar in de natuur ingevoerd. 16 soorten worden nu als invasief beschouwd. 12 van die 16 soorten komen uit tuinen.
Grote waternavel is de meest recente invasieve soort en komt bij ons in Vlaanderen pas voor sinds 1998. 

Naast planten zijn ook gewervelde exoten vrij goed bestudeerd. Er zijn nu bij ons 34 gewervelde exoten bekend die zich stand houden in de natuur.
In het begin van de 20^ste eeuw waren er introducties van Muskusrat en Amerikaanse hondsvis. In het begin van de jaren ’50 kwamen er heel wat exoten bij. En recent, vanaf 2000, zijn er in Vlaanderen nog 4 gevonden: Egyptische kikker, Muurhagedis, Amerikaanse dikkopelrits en Roofblei.

17 van de 23 exoten die na 1900 bij ons zijn terechtgekomen zijn ontsnapte of uitgezette ‘sierdieren’ die in tuinen of parken werden gehouden. Muskusrat en Beverrat werden ingevoerd voor de pelskweek. 6 van de 10 soorten vissen zijn bewust uitgezet.

 De toestand van de ongewervelde exoten is veel minder gekend dan die van vaatplanten of gewervelde dieren. In Vlaanderen leven minstens 44 uitheemse ongewervelden (insecten, mijten, kreeftachtigen, weekdieren en wormen). Dit is waarschijnlijk een sterke onderschatting. Over het invasief karakter van deze exoten is de kennis beperkt. Wel weten we dat het Veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje, dat sinds 1997 werd ingevoerd voor biologische bestrijding, ondertussen praktisch over heel Vlaanderen voorkomt.

En de Noorderkempen?

De natuur wordt in onze streek reeds jaren op de voet gevolgd. Waarnemingen van planten en dieren werden stelselmatig genoteerd en geklasseerd. Zo kregen we al een mooi overzicht van de biodiversiteit van onze streek. 

In de loop van die 50 jaar hebben we onze omgeving sterk zien veranderen. Waar indertijd nog uitgestrekte heidevelden of bossen waren, groeit nu maïs of werden huizen gebouwd. Waar tot voor 1984 de Kleine Aa nog mocht meanderen, ligt nu een bijna recht ‘kanaal’ dat zeer snel het regenwater afvoert. Waar ooit houtkanten, struiksingels, bomenrijen en houtwallen voorkwamen vinden we nu prikkeldraden … en ook die verdwijnen stilaan uit het landschap door veranderende landbouwmethodes.

Verkavelingen, ruilverkavelingen, grootschaligheid … hebben ervoor gezorgd dat het landschap verschraalde en dat “generalisten” de plaats innamen van “specialisten”. Bijna alle exoten kunnen we beschouwen als “generalisten”, soorten die zich in véél (zo niet alle) biotopen en plekken thuisvoelen, zich aanpassen en uitbreiden.

Vogels

Al van in de jaren 1950 worden de aanwezige vogels genoteerd. De lijst met interessante en zeldzame soorten heb je reeds in vorige Korhanen kunnen raadplegen.
Op onze website www.noorderkempen.be kun je trouwens heel wat waarnemingen terugvinden.

De 1ste exoot die in deze lijst voorkomt is de Canadese gans; het 1ste  broedgeval voor België van deze soort dateert trouwens uit Kalmthout, nl. uit 1973. Momenteel kun je deze soort in bijna elk gebied van onze regio ontmoeten (soms zelfs in grote groepen).

Nadien verschenen Zwarte zwaan, Brandgans, Nijlgans, Soepgans, Indische gans en Mandarijneend.
En zelfs de Zwaangans en Magelhaensgans werden in onze streek al opgemerkt.

Kortom, deze exotische vogels hebben blijkbaar vaste voet aan wal.

Zoogdieren

Wat de zoogdieren betreft kunnen we eerder kort zijn.

Tot nu toe werd geregeld de Muskusrat waargenomen. De laatste jaren echter wat minder. De Zwarte rat werd slechts af en toe gemeld.

Amfibieën

Naast onze inheemse soorten werden tot nu toe 2 exoten waargenomen: nl. Brulkikker en Roodwangschildpad.

Sinds 1995 werd de Brulkikker gelukkig niet meer opgemerkt, doch de waarnemingen van de Roodwangschildpad blijven toenemen. Deze soort komt uit Noord-Amerika en was bij ons een tijdje erg populair als klein waterschildpadje. Maar kleine schildpadjes worden groot. Vaak werden ze dan in de vrije natuur losgelaten. Zo hebben we waarnemingen uit de Wildertse Duintjes, Domein Hemelrijk, de Kleine Aa, De Maatjes en visputten in de Wezelse Heide.

Deze schildpad is (nog) niet in staat om zich bij ons in het wild voort te planten, maar de verspreiding is groot en lokaal kunnen er veel dieren bij elkaar zitten. Roodwangschildpadden zijn alleseters en kunnen dus grote schade toebrengen aan onze inheems fauna.

En de volgende op de lijst is misschien de Geelwangschildpad, want die wordt momenteel te koop aangeboden.

Insecten

De 1ste waarneming van het Veelkleurige Aziatische lieveheersbeestje in onze streek dateert van 2002 (in Essen). Het ging toen om slechts enkele exemplaren in onze tuin. Jaar na jaar namen de aantallen en de locaties toe.

Nu, in 2005 gaat het om 10-tallen exemplaren. Tijdens de zomer werden ze in kleine aantallen opgemerkt maar op de warme oktoberdagen was het een echte invasie; 10-tallen dieren kwamen aanvliegen en zochten een warm plekje op de zuidmuur van ons huis.

Om een idee te geven: 

 Ik vraag me af of dit op andere plaatsen ook het geval was.
Het zou al moeten lukken dat deze diertjes juist ‘ons’ huis uitkiezen om te rusten. Of zouden ze aangelokt worden door de lichtkleurige steen?

Eén ding is zeker, op huizen met gewone rode baksteen heb ik ze minder opgemerkt.

Ik kon die dagen ook duidelijk observeren dat Wespen een aantal van deze insecten zomaar van de muur afplukten en ze meevoerden naar hun nest. Ook spinnen lieten zich niet onbetuigd. Verschillende Aziaten eindigden hun leven in een spinnenweb. Blijkbaar zijn ze prooien voor onze inheemse ongewervelden.

Vaatplanten

Sinds 1984 worden de planten op gestandaardiseerde wijze geïnventariseerd. Alle vondsten werden (en worden nog steeds) per IFBL-km² op streeplijsten genoteerd en doorgegeven aan Flo.wer.

Zo verkregen we natuurlijk al een mooi overzicht van de aanwezige soorten in de Noorderkempen (Essen en Kalmthout). Momenteel staat de teller (anno 2005) op 670 soorten voor Essen en Kalmthout. Daartussen zitten een heleboel “exoten” of zoals we bij de planten gebruiken ‘neofyten’. 

Het begrip “neofyt” op zich wordt vaak in diverse betekenissen gebruikt, maar meestal komt het erop neer dat het hier gaat om planten die na 1500 werden ingevoerd en hier zijn ingeburgerd.

Deze neofyten zijn onder te verdelen in 5 groepen: 

Gekweekt         Inheemse en uitheemse planten die aangeplant en actief onderhouden worden met het oog op consumptie, sierwaarde of andere redenen. 

Efemeer            Uitheemse, ongewild ingevoerde planten die niet langer dan één of hoogstens enkele jaren overleven wegens beperkte mogelijkheden tot vermeerdering. 

Standhoudend   Inheemse of uitheemse, meestal overblijvende planten, die ooit gewild werden aangeplant/uitgezaaid maar zonder menselijke tussenkomst ter plaatse blijven zonder of met beperkte mogelijkheid tot vermeerdering. 

Ingeburgerd       In een gebied niet oorspronkelijk voorkomende, gewild of ongewild ingevoerde planten die door generatieve of vegetatieve vermeerdering er zelfstandig in slagen levensvatbare populaties uit te bouwen die permanent aanwezig blijven zonder dat ze binnendringen in (half-)natuurlijke populaties. 

Invasief             Ingeburgerde taxa die ver buiten de oorspronkelijke plaats van introductie doordringen in (half) natuurlijke milieus, al dan niet met ecologische en/of economische schade.

Overzicht van neofyten in de Noorderkempen

Op de volgende pagina’s publiceren we de lijst van “neofyten” uit onze regio. Een aandachtige lezer zal zeker opmerken dat hier een groot aantal planten tussen staan die we als ‘normaal’ beschouwen in onze omgeving. Maar toch komen ze dan uit andere streken dan de onze.
Misschien zijn ze al 10-tallen, zo niet 100-den jaren ingeburgerd of werden ze aangeplant.

Literatuur 

Þ      Adriaens T. & Maes D., 2004, Voorlopige verspreidingsatlas van Lieveheersbeestjes in Vlaanderen, resultaten van het lieveheersbeestjesproject van de jeugdbonden, Bertram 2 (bis), 72 p. 

Þ      Denys L., Packet J. & Van Landuyt W., Neofyten in het Vlaamse water: signalement van vaste waarden en rijzende sterren, 2004, Natuur.focus 3(4), 120-128. 

Þ      Dumortier M., De Bruyn L., Hens M., Peymen j., Schneiders A., Van Daele T., Van Reeth W., Weyembergh G. en Kuijken E. (red.), 2005. Toestand van de natuur in Vlaanderen. Natuurrapport 2005 in vogelvlucht. Instituut voor Natuurbehoud. 

Þ      Lambinon J., De Langhe J.-E., Delvoselle L., Duvigneaud J. & al, 1998. Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (Ptyrofyten en Spermatofyten), Nationale Plantentuin van België, Domein van Bouchout, Meise. 

Þ      Verloove F., Ingeburgerde plantensoorten in Vlaanderen, 2002, Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud, nr. 20, Brussel. 

Þ      Verkem S., De Maeseneer J., Vandendriessche B., Verbeylen G. & Yskout S., 2003. Zoogdieren in Vlaanderen. Ecologie en verspreiding van 1987 tot 2002. Natuurpunt Studie & JNM-Zoogdierenwerkgroep, Mechelen, Gent. 

Þ      Vermeersch G., Anselin A., Devos K., Herremans M., Stevens J., Gabriëls J. & Van der Krieken B., 2004. Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000-2002. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud 23. Brussel.

Dankwoord.
Zonder de medewerking van een grote groep natuurliefhebbers zou het niet mogelijk geweest zijn een dergelijk overzicht te maken.

Joris Pinseel

Oktober 2005