1. Geschiedenis van de Rode lijsten

Het Red data book van 1966 gepubliceerd door het IUCN (The World Conservation Union) gaf als eerste een overzicht van wereldwijd bedreigde zoogdieren en vogels. 
In België verscheen in 1969 een lijst met zeldzame, bedreigde en uitgestorven planten, uitgegeven door de dienst Natuurbescherming. In 1980 kwam een lijst van bedreigde insecten uit en in 1985 eentje van bedreigde leefgebieden. 
In Vlaanderen verscheen in 1989 een lijst met bedreigde sprinkhanen. De eerste officiële Vlaamse Rode lijst zag het licht in 1994: "Rode lijst van de zoogdieren van Vlaanderen". Ondertussen zijn reeds andere Rode lijsten van Vlaanderen gepubliceerd of in voorbereiding, zoals deze over dagvlinders, spinnen, libellen, loopkevers, zweefvliegen en hogere planten.

De Vlaamse Rode lijst onderscheidt 7 à 9 categorieën, gaande van uitgestorven(0), met uitsterven bedreigd(1) tot onvoldoende gekend(?) en niet bedreigd(N). Deze categorieën werden opgemaakt op basis van trend- en zeldzaamheidscriteria. Rode lijstsoorten zijn soorten die vallen tussen kwetsbaar(3) en uitgestorven(0).

2. Spinnen op de rode lijst en beschermd

In 1998 werd een Rode lijst van spinnen in Vlaanderen gepubliceerd. Hieruit blijkt dat van de ongeveer 600 spinnensoorten slechts de helft niet bedreigd is. Ondanks eeuwenlange heksenjachten zijn huisspinsoorten blijkbaar niet te verdelgen en behoren tot de meest algemene soorten. Zoals bij vele andere diersoorten en planten is het niet zozeer de jacht die een soort schaars maakt, maar wel het achteruitgaan van geschikte milieus. De meest bedreigde soorten hebben als habitat voedselarme graslanden, bossen, heidegebieden en allerlei natte gebieden. Het meest bedreigde deel van de biodiversiteit aan spinnen is vooral aanwezig op zandgronden (Duinen en Kempen). In de Kempen zijn Limburg en de Noorderkempen het rijkst aan bedreigde soorten. Zo telt het complex Kalmthoutse Heide - Groot Schietveld een indrukwekkend aantal rode lijstsoorten.

In het Vlaamse gewest zijn 4 spinnensoorten wettelijk beschermd:

• Wespspin of Tijgerspin (Argiope bruennichi)

Rode lijst: zeldzaam. 
Voor deze soort vormt Vlaanderen de noordelijke areaalgrens

Tijgerspin (Argiope bruennichi)

• Gewone Mijnspin (Atypus affinis) 

Rode lijst: kwetsbaar

• Gerande Oeverspin (Dolomedes fimbriatus) 

Rode lijst: met uitsterven bedreigd

• Waterspin (Argyroneta aquatica) 

Rode lijst: kwetsbaar

 

3. Spinnen waargenomen in de Noorderkempen

Van deze 4 soorten werden door leden van Natuurpunt-Noorderkempen in 2000 de Gewone Mijnspin op 2 plaatsen en in 2000-2001 de Gerande Oeverspin op 3 verschillende plekken in de Kalmthoutse Heide waargenomen (zie De Korhaan oktober 2000 en oktober 2001 en nieuwe waarneming in september 2001 ontvangen van Dré Vansteenvoort).

Beide soorten verkiezen nochtans een volledig verschillend habitat. De Gerande Oeverspin leeft aan voedselarme plassen en moerassen, vooral aan vennen en hoogvenen. De Gewone Mijnspin daarentegen heeft een losse zandbodem nodig om zijn woonbuis in de bodem te kunnen graven en dit bij voorkeur langs onbeschaduwde zuidhellingen met lage vegetatie (graspollen). Deze twee soorten milieus zijn gelukkig nog (overvloedig) aanwezig in onze Noorderkempen. We kunnen veronderstellen dat het hoge waterpeil van de laatste jaren gunstig is voor de Gerande Oeverspin. De Waterspin is de enige spinnensoort die bijna zijn hele leven onder water doorbrengt en hoort dus bij de waterdieren. Bij inventarisaties te land is het onmogelijk ze te vinden, maar ze is zeker aanwezig in onze wateren . De Wespspin is meer een zuidelijke soort die zich uitbreidt naar het noorden. Via Limburg heeft ze reeds Nederland bereikt. Waarnemingen van deze spin in onze streken zijn ons niet bekend.

Literatuur:

Natuurrapport 1999 - Instituut voor Natuurbehoud 
Wielewaal nr. 5, sept. 1995 
Entomologie - Bulletin van het KBIN - 1998, pp. 131-142 
De Korhaan oktober 2000 
De Korhaan oktober 2001 
www.instnat.be

Michaël Vandevenne 
november 2001